Eglwys San Martin, Cwm-iou

 

Eglwys fach gam a thlos gyda meindwr sy'n gwyro yng Nghwm-iou, ger Y Fenni yw San Martin.

Cwmyoy Church

Mae eglwys San Martin yn unigryw, gan nad oes un rhan ohoni'n sgwâr nac ar ongl sgwâr gydag unrhyw ran arall. Mae hyn o ganlyniad i gael ei hadeiladu ar dir ble mae ymsuddiant wedi digwydd mewn malurion a adawyd gan rewlifiant y dyffryn. Ar y gorwel uwchben yr eglwys, mae hollt mawr ar ochr y mynydd a achoswyd gan dirlithriad, a dyma'r nodwedd sy'n rhoi'r enw "Cwm-iou" i'r eglwys a'r pentref, sy'n golygu Cwm yr Iau.

Yn ôl traddodiad lleol achoswyd y tirlithriad gan ddaeargryn ofnadwy yn ystod croeshoeliad Crist, pan ddaeth tywyllwch dros y tir i gyd ac, yn ôl efengyl San Mathew, rhwygwyd gwythïen y deml yn ddwy.

Mae San Martin yn dyddio'n ôl i'r Canoloesoedd ac yn cynnwys croes ganoloesol, dyweder iddi fod yn un o groesau Ffordd y Pererinion i Dyddewi. Mae hi wedi ei lleoli ar Y Ffordd Sistersaidd, taith o bellter hir i galon Cymru.