Castell Carreg Cennen

Mae Carreg Cennen yn gastell swynol, llawn awyrgylch sydd fel petai’n camu allan o chwedl a stori tylwyth teg.

Mae Castell Carreg Cennen yn anhygoel. Prin yw’r nifer o gestyll yng Nghymru sy’n medru brolio lleoliad mwy trawiadol. Mae ei adfeilion cadarn, gydag ôl tywydd arnynt yn coroni craig galchfaen serth sy’n edrych dros y Mynydd Du yn y pellter ac Afon Cennen yng nghornel orllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Saif y castell tua phedair milltir i’r de ddwyrain o Landeilo.

Byddai ymosod ar y castell wedi bod yn syniad brawychus. Addaswyd y castell yn ddyfeisgar i’w gopa caregog, a’i graidd yw ei amgae tyrog, cryf, gyda mur uchel, sydd â dilyniant o byllau, pontydd codi a phorthdai yn ei amddiffyn. Nid yw’n bosibl cyrraedd ato o’r cyfeiriad arall, gan fod y castell yn sefyll ar ymyl clogwyn serth 100 metr.

Hanes

Mae gan Gastell Carreg Cennen sawl haenen i’w hanes. Mae’n debygol taw adeilad pren oedd y castell cyntaf ar y safle, a adeiladwyd gan y Tywysog Cymreig Rhys ap Gruffudd yn y 12fed a’r 13eg ganrif, er bod yna rywfaint o dystiolaeth o breswyliaid cynhanesyddol a Rhufeinig hefyd. Awgryma un chwedl bod y castell gwreiddiol yn dyddio’n ôl i’r Oesoedd Tywyll a’i fod yn berchen i’r Marchog Cymreig Urien Rheged a’i fab Owain yn ystod teyrnasiad y Brenin Arthur.

Adeiladwyd y castell carreg a welwch heddiw gan John Giffard a’i fab oddeutu 1277 a bu yn nwylo Seisnig am y rhan fwyaf o’i hanes. Difrodwyd y castell gan wrthryfel Owain Glyndŵr, ac wedi hynny yn ystod Rhyfel y Rhosynnau yn 1461, gan droi’n adfail.

Er ei fod yn lle tawel a heddychlon heddiw, roedd y castell yn ganolbwynt o weithgarwch mewn dyddiau canoloesol. Byddai nifer o stablau, gweithdai a cheginau wedi cadw’r castell i fynd o ddydd i ddydd. Wrth i fara bobi a gwleddoedd gael eu paratoi yng ngheginau’r castell byddai’r aroglau yn cymysgu gyda mwg o danau’r gweithdai. Lle prysur a swnllyd fyddai Castell Carreg Cennen wedi bod, gyda synau’r gof wrth ei waith, gweryru’r ceffylau, y gerddoriaeth yn llifo allan o’r Neuadd Fawr i’r iard isod, ynghyd â bloeddiadau a chleber y trigolion a’r gweithwyr.

Byddai’r gwylwyr ar ddyletswydd yn y porthdy yn barod i amddiffyn y castell ar unrhyw adeg. Mi fyddent yn gwneud hynny drwy ollwng bwcedi o ddŵr a cherrig ar bennau unrhyw dresmaswyr a oedd wedi llwyddo i fynd heibio’r gwarchodiadau eraill, sef y clogwyn oddi tano a chyfres o byllau a phontydd codi.

Beth sydd i’w weld yng Nghastell Carreg Cennen

Er i’r castell gael ei ddifrodi dros y canrifoedd gan luoedd rhyfelgar a thywydd garw, mae’n llawn ymdeimlad o’r gorffennol.

Dychmygwch y sgiliau a’r dyfeisgarwch a oedd eu hangen er mwyn adeiladu castell yn y fan hon, a’r holl ddynion fu’n llafurio dros gannoedd o flynyddoedd yn yr ymdrech i’w adeiladu a’i gynnal. Wedi teithio’r llwybr serth i fyny at y castell, wrth i chi fwynhau’r golygfeydd ysblennydd, ystyriwch y castell hwn fel cadarnle amddiffynnol a’r dasg arswydus a fyddai’n wynebu unrhyw fyddin ganoloesol a obeithiai ei gipio.

Os oes gennych dortsh, ewch am daith drwy’r twnnel tanddaearol i weld yr ogof naturiol sydd yn y graig o dan y castell. Defnyddiwyd yr ogof hon fel storfa ond roedd hefyd yn ddaeargell; dychmygwch sut deimlad byddai bod yn gaeth o fewn y carchar carreg hwn.

Trwy dro rhyfedd o hanes, Carreg Cennen yw un o’r cestyll prin yng Nghymru sydd o fewn perchnogaeth breifat. Mae yno gapel arbennig â thrwydded ar gyfer cynnal gwasanaethau priodasol.

Ymweld â Chastell Carreg Cennen

Mae’r castell ym mherchenogaeth breifat Fferm Carreg Cennen ac yn cael ei gynnal gan Cadw. Codir tâl mynediad.

Sut i gyrraedd yno

Mae’r castell wedi ei leoli 3 milltir o bentref Trap, Rhydaman a 4 milltir o Landeilo, a cheir arwyddbyst yn arwain tuag ato. Taith bws 280/281, Caerfyrddin i Landeilo / Llanymddyfri. Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol llwybr 47.

Tref neu bentref agosaf

Trap, Rhydaman, Llandeilo

Cyfeirnod Arolwg Ordnans

Ar fap Explorer OL12 neu fap Landranger 159 - SN669019

Amserau agor

Haf, yn ddyddiol 9.30 y bore - 5.30 yr hwyr; gaeaf, yn ddyddiol 9.40 y bore - 4 yr hwyr

Cyswllt

Castell Carreg Cennen, Trap, Llandeilo, Sir Gaerfyrddin SA19 6UA, ffôn 01558 822291, www.carregcennencastle.com

Cyfleusterau

Mae yna deithlyfr a thaith tywys glywedol ar gael. Gellir trefnu teithiau tywys o flaen llaw. Mae’n bosibl llogi tortsh ar gyfer yr ogof. Mae siop a chaffi mewn ysgubor sydd wedi ei adnewyddu a nifer o fyrddau picnic ger y maes parcio.

Parcio

Mae yna faes parcio tarmac mawr â stand feiciau 400metr islaw’r castell.

Toiledau

Toilets, including a disabled access toilet, are located in the car park.

Hygyrchedd

Mae’r llwybr o’r maes parcio yn rhedeg heibio’r siop a’r caffi. Mae'n gymysgedd o lechfeini, llwch cerrig a tharmac ac yn cynnwys dringfeydd o wahanol raddiant sy’n arwain i fyny at waelod y castell. Ceir mynediad at adfeilion y castell drwy ddringo llethr gwelltog sy’n weddol serth. I’r rhai hynny sy’n methu cyrraedd y castell ei hun mae yna lwybr llwch cerrig, 1:12, yn agos i fynediad y maes parcio. Mae’n arwain at ardal bicnic fechan ger y ddôl lle cewch fwynhau golygfeydd hardd o’r castell.