Meini hirion

Mae dros ddeg ar hugain o feini hirion yn goroesi ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Nid ydym yn gwybod yn union faint o’r rhain sy’n rhai cynhanesyddol. Ymddengys mai cerrig coffa yw rhai o’r rhain, a gall yn wir fod fwy nag un swyddogaeth i gerrig eraill, fel nodwyr ffiniau, nodwyr ffordd ar lwybrau hynafol, arwyddbyst neu hyd yn oed feini crafu i dda byw. Isod, gwelwch fanylion ychydig o’r meini mwyaf trawiadol.

Maen Llia (SN 924 191)
Mae Maen Llia 60m oddi ar yr is-ffordd rhwng dyffryn Senni ac Ystradfellte, ac mae’n garreg gymharol hawdd a thrawiadol i ymweld â hi. Mae wedi’i gwneud o floc tywodfaen anferth sy’n sefyll 3.7m o uchder, ac mae’n rhaid bod y gorchwyl o’i symud a’i chodi wedi bod yn her enfawr, yn enwedig am ei bod yn debygol fod chwarter i drydydd o’r garreg gyfan o dan y ddaear. Ar ddiwrnod clir gellir ei gweld o gryn bellter i ffwrdd i lawr dyffryn Llia, gan awgrymu y gallai fod wedi bod yn bwysig fel nodwr tiriogaeth. Mae’n sefyll ar uchder o 573m (1880 tr), a chredir hefyd mai hon yw’r maen hir uchaf yn Ne Cymru.

Maen Madog (SN 918 157)
Bron yn 2.7 metr (10 troedfedd) o uchder, mae’r garreg nodedig hon yn sefyll yn uchel ar y gweunydd ochr yn ochr â’r ffordd Rufeinig Sarn Helen. Mae’r arysgrifiad Lladin, DERVACUS FILIUS JUSTI IC JACIT yn cyfieithu Dervacus, mab Justus. Gorwedd yma (enw Rhufeinig o’r chweched ganrif). Er bod hon yn cael ei hadnabod gan lawer fel carreg goffa Rufeinig, gall yn wir fod wedi’i chodi adeg yr Oes Efydd.

Saith Maen (SN 833 154) 
Mewn rhai rhannau o’r wlad, fel Dartmoor, mae rhesi o feini yn gymharol gyffredin, ond ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog hon yw’r unig un nad yw’n gysylltiedig â chylch cerrig, ac mae hyn yn gwneud Saith Maen yn arbennig iawn i ni. Yn wir, mae’r saith maen eu hunain yn dal i oroesi ar y safle rhostir anghysbell hwn, er yn anffodus mae o leiaf dwy wedi syrthio bellach. Yn sefyll mewn cyfeiriad gogledd-gogledd-ddwyrain i dde-de-orllewin tuag at gylch meini Cerrig Duon, mae’r cerrig yn amrywio o ran uchder o 1.7 i 0.5m ac yn ffurfio rhes 13.7m o hyd. Mae llawer yn credu fod cyswllt ysbrydol a phwysig rhwng y ddau safle.